جرم گیری دندان در خانه به معنای برداشتن جرم سخت شده دندان امکان پذیر نیست. مسواک، خمیر دندان فلورایددار و تمیز کردن بین دندانها میتوانند پلاک را کنترل کرده و از تشکیل جرم جدید جلوگیری کنند؛ اما جرم یا تارتار تشکیل شده معمولاً به پاکسازی حرفهای نیاز دارد.
اگر روی دندانها رسوب زرد یا قهوهای، بوی بد دهان یا خونریزی لثه دیدهاید، بهتر است ابتدا مشخص شود که با جرم دندان، لکه سطحی، پوسیدگی یا مشکل لثه رو به رو هستید.
در این مقاله روشهای خانگی ایمن برای پیشگیری از جرم، محدودیت روشهایی مانند جوش شیرین و لیمو و زمان مناسب مراجعه به دندانپزشک را بررسی میکنیم.
جرم دندان چیست؟
جرم دندان یا تار تار (Dental Calculus/Tartar)، پلاک دندانی سخت و معدنی شدهای است که با مسواک و نخ دندان معمولی از بین نمیرود. پلاک، لایهای چسبنده و حاوی باکتری است که روی دندان شکل میگیرد و در صورت پاک نشدن، بر اثر مواد معدنی بزاق به جرم تبدیل میشود. جرم در بالای خط لثه یا زیر لثه تجمع پیدا میکند؛ نوع زیر لثه گاهی دیده نمیشود و میتواند با بیماریهای لثه ارتباط داشته باشد.
بر اساس اطلاعات CDC، جرم تشکیل شده با مسواک زدن از بین نمیرود و برای برداشتن آن به درمان و پاکسازی حرفهای دندان نیاز است.
https://www.cdc.gov/oral-health/about/gum-periodontal-disease.html
انواع جرم دندان
جرم دندان با توجه به محل تجمع، به دو نوع تقسیم میشود:
-
جرم بالای خط لثه
این نوع جرم روی بخش قابل مشاهده دندان و معمولاً نزدیک لبه لثه تجمع پیدا میکند. پشت دندانهای جلویی فک پایین، به دلیل نزدیکی به مجاری غدد بزاقی، از نواحی شایع تشکیل جرم است. رنگ جرم میتواند سفید مایل به زرد، زرد تیره یا قهوهای باشد.
-
جرم زیر خط لثه
جرم زیر لثه در زیر حاشیه لثه و داخل شیار یا پاکت لثهای قرار میگیرد و همیشه با چشم دیده نمیشود. وجود آن میتواند با التهاب لثه و بیماریهای پریودنتال همراه باشد و تشخیص و برداشتن آن به معاینه و پاکسازی حرفهای نیاز دارد.
نکته مهم: تفاوت محل تشکیل جرم اهمیت دارد؛ زیرا جرم زیر لثه معمولاً بدون معاینه قابل تشخیص نبوده و روش پاکسازی آن با رسوبات سطحی یکسان نیست.
چیزی که در خانه میتوان کنترل کرد پلاک دندان است، نه جرم سخت شده؛ بنابراین بهترین جرم گیری خانگی، پیشگیری از معدنی شدن پلاک با رعایت منظم بهداشت دهان است.
پلاک، جرم و لکه دندان چه تفاوتی دارند؟
پلاک، جرم و لکه دندان ممکن است از نظر ظاهری شبیه هم به نظر برسند؛ اما ماهیت و روش برطرف کردن آنها متفاوت است:
|
وضعیت دندان |
ماهیت |
ظاهر معمول |
با مسواک پاک میشود؟ |
اقدام مناسب |
|---|---|---|---|---|
|
پلاک دندان |
لایه نرم و چسبنده حاوی باکتری |
بی رنگ یا سفید مایل به زرد |
بله |
مسواک + تمیز کردن بین دندانها |
|
جرم دندان |
پلاک سخت و معدنی شده |
زرد، قهوهای یا تیره |
خیر |
جرمگیری حرفهای |
|
لکه سطحی |
تغییر رنگ خارجی دندان |
زرد، قهوهای یا تیره |
گاهی |
بهداشت مناسب، در صورت نیاز بروساژ |
|
پوسیدگی دندان |
تخریب ساختار دندان |
سفید گچی، قهوهای یا سیاه |
خیر |
معاینه و درمان دندانپزشکی |
بنابراین اگر رسوب روی دندان سخت و چسبیده است، تلاش برای برداشتن آن در خانه روش مناسبی نیست؛ مراقبت خانگی باید بر کنترل پلاک و پیشگیری از تشکیل جرم تمرکز داشته باشد.
چگونه از تشکیل جرم دندان در خانه جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از جرم دندان با کنترل پلاک، پیش از سخت شدن آن انجام میشود. رعایت منظم بهداشت دهان، تجمع پلاک را کاهش داده و احتمال تشکیل جرم را کمتر میکند. مهمترین اقدامات برای پیشگیری در خانه عبارتاند از:
- مسواک زدن دو بار در روز: دندانها را با مسواک نرم و خمیر دندان فلورایددار، هر بار حدود دو دقیقه تمیز کنید.
- تمیز کردن بین دندانها: روزی یکبار از نخ دندان یا برس بین دندانی مناسب استفاده کنید تا پلاک نواحیای که مسواک به آنها دسترسی کمتری دارد، پاک شود.
- توجه بیشتر به خط لثه: تجمع پلاک در محل اتصال دندان و لثه میتواند زمینه تشکیل جرم را فراهم کند؛ بنابراین این ناحیه را با فشار ملایم و دقت بیشتری تمیز کنید.
- کاهش دفعات مصرف خوراکیها و نوشیدنیهای شیرین: کنترل دفعات مصرف قند به حفظ سلامت دهان و کاهش خطر پوسیدگی کمک میکند.
- ترک یا کاهش مصرف دخانیات: سیگار و سایر دخانیات با افزایش خطر بیماری لثه ارتباط دارند و میتوانند سلامت بافتهای نگهدارنده دندان را تحت تأثیر قرار دهند.
- معاینه دورهای دندانها و لثه: حتی با رعایت بهداشت مناسب، ممکن است در برخی افراد جرم سریعتر تشکیل شود و به پاکسازی حرفهای توسط دندانپزشک نیاز باشد.
نکته پزشکی: سرعت تشکیل جرم در افراد یکسان نیست و عواملی (مانند: ترکیب بزاق، وضعیت لثه، محل قرارگیری دندانها، خشکی دهان و مصرف دخانیات) میتوانند بر میزان تجمع آن اثر بگذارند.
آیا جرم گیری دندان با جوش شیرین مؤثر است؟
جوش شیرینِ خانگی، جرم سخت و معدنی شده دندان را از بین نمیبرد. بر اساس مرور نظام مند والکنبورگ و همکاران از ۲۱ مطالعه، خمیردندانهای حاوی جوش شیرین میتوانند به کاهش پلاک دندانی کمک کنند؛ با این حال این شواهد توانایی جوش شیرین در حذفِ جرم سخت شده دندان را تأیید نمیکنند.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30734996/
آیا جوش شیرین و سرکه جرم دندان را از بین میبرند؟
لیمو و سرکه حاوی اسید هستند و تماس مکرر مواد اسیدی با دندان میتواند به فرسایش مینای دندان منجر شود. از طرف دیگر جوش شیرین، نقش ماده ساینده دارد؛ بنابراین استفاده نادرست یا مکرر از مواد ساینده میتواند به سطوح دندان و لثه آسیب برساند.
به همین دلیل ترکیب مواد اسیدی و ساینده برای جرم گیری خانگی توصیه نمیشود و جایگزینی برای پاکسازی حرفهای دندان نیست. انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA) نیز فرسایش شیمیایی دندان را با تماس مکرر با مواد اسیدی مرتبط میداند.
https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/dental-erosion
کدام روشهای خانگی جرم گیری دندان مناسب نیستند؟
بسیاری از روشهایی که با عنوان «جرم گیری دندان در خانه» در اینترنت و شبکههای اجتماعی معرفی میشوند، در واقع جرم سخت شده را حذف نمیکنند. روشهای زیر به دلیل سایندگی، استفاده نادرست یا تماس با بافت لثه، میتوانند به دندان آسیب بزنند:
|
روش خانگی |
اثر بر جرم سخت |
مشکل اصلی |
|---|---|---|
|
نمک و پودرهای زبر |
حذف نمیکند |
سایندگی و احتمال تحریک لثه |
|
زغال فعال |
حذف نمیکند |
سایندگی و شواهد محدود درباره مزایای آن |
|
ابزارهای فلزی و جرمگیر دستی |
روش ایمن خانگی نیست |
احتمال خراش دندان و آسیب لثه |
|
جرم گیر اولتراسونیک خانگی |
جایگزین پاکسازی حرفهای نیست |
خطر استفاده نادرست و آسیب به دندان یا ترمیمها |
|
هیدروژن پراکسید با غلظت نامشخص |
برای حذف جرم مناسب نیست |
احتمال تحریک بافتهای دهان |
در نتیجه هیچ یک از این روشها، راه مطمئنی برای برداشتن جرم سختِ دندان در خانه نیستند. بر اساس توضیحات انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA)، برخی روشهای خانگی و خوددرمانی دندانپزشکی ممکن است که بدون شواهد کافی توصیه شوند و در صورت استفاده نادرست، خطر آسیب به دندان یا بافتهای دهان را افزایش دهند.
چه زمانی برای جرم دندان باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟
اگر رسوب روی دندان سخت و چسبیده به سطح دندان یا خط لثه باشد، تلاش برای برداشتن آن در خانه روش مناسبی نیست. همچنین وجود برخی علائم میتواند نشان دهنده التهاب یا بیماری لثه باشد و نیاز به معاینه دندانپزشکی دارد. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه به دندانپزشک را به تعویق نیندازید:
- لق شدن دندان
- درد هنگام جویدن
- بوی بد مداوم دهان
- خروج چرک از اطراف لثه
- قرمزی، تورم یا حساسیت لثه
- عقب نشینی یا تغییر شکل لثه
- جرم یا رسوب سخت و ماندگار نزدیک لثه
- خونریزی مکرر هنگام مسواک زدن یا استفاده از نخ دندان
هشدار پزشکی: خونریزی، تورم و بوی بد دهان همیشه فقط به جرم دندان مربوط نیستند و ممکن است با التهاب یا بیماری لثه ارتباط داشته باشند؛ به همین دلیل تشخیص علت، پیش از انتخاب روش درمان اهمیت دارد.
تفاوت جرم گیری، بروساژ و جرم گیری عمیق
این 3 روش، هر کدام کاربرد متفاوتی دارند و انتخاب روش مناسب به میزان رسوبات و وضعیت دندان و لثه بستگی دارد:
|
روش |
کاربرد اصلی |
محل انجام |
چه زمانی انجام میشود؟ |
|---|---|---|---|
|
جرمگیری |
حذف جرم و رسوبات سخت |
روی دندان و در صورت نیاز زیر لثه |
وجود جرم و پلاک معدنی شده |
|
بروساژ |
کاهش لکههای سطحی و پالیش دندان |
سطح دندان |
معمولاً پس از جرمگیری یا برای لکههای خارجی |
|
حذف رسوبات زیر لثه و پاکسازی سطح ریشه |
داخل پاکتهای لثهای |
در برخی موارد پریودنتیت و پاکتهای عمیق |
نوع پاکسازی و درمان پریودنتال باید بر اساس وضعیت دندان و لثه و شرایط هر بیمار تعیین شود. بر اساس راهنمای انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA)، در بیماران مبتلا به پریودنتیت، جرم گیری و تسطیح ریشه (Scaling and Root Planing یا SRP) یکی از درمانهای اولیه غیر جراحی محسوب میشود و در صورت وجود پاکتهای عمیق لثهای ممکن است به آن نیاز باشد.
https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/periodontitis
جرم گیری دندان چگونه انجام میشود؟
جرم گیری حرفهای پس از بررسی دندانها و لثه انجام میشود و نوع و میزان پاکسازی به مقدار جرم و وضعیت بافتهای اطراف دندان بستگی دارد. این فرایند معمولاً شامل چند مرحله است:
- معاینه دندان و لثه: محل و میزان جرم، التهاب لثه، خونریزی، پوسیدگی و وضعیت ترمیمهای دندانی بررسی میشود.
- برداشتن جرم: رسوبات سخت با ابزارهای دستی یا دستگاههای مخصوص (مانند اولتراسونیک از سطح دندان) برداشته میشوند.
- بروساژ در صورت نیاز: لکههای سطحی و بقایای رسوبات با ابزار و خمیر مخصوص از سطح دندان پاک میشوند.
- بررسی نهایی و آموزش بهداشت دهان: دندانپزشک وضعیت دندان و لثه، دوباره بررسی میشود و روشِ مناسب مسواک زدن و تمیز کردن بین دندانها به بیمار را آموزش میدهد.
نکته مهم: جرم گیری حرفهای تنها به برداشتن رسوبات محدود نیست؛ شناسایی علت تجمع جرم و اصلاح روش مراقبت از دندانها، احتمال تشکیل مجدد آن را کاهش میدهد.
مراقبتهای بعد از جرم گیری دندان
پس از جرم گیری، حساسیت موقت دندان یا خونریزی خفیف لثه ممکن است ایجاد شود. برای کاهش ناراحتی و حفظ نتیجه پاکسازی، حتماً اقدامات زیر را انجام دهید:
- مسواک زدن با مسواک نرم و فشار ملایم
- تمیز کردن بین دندانها طبق توصیه دندانپزشک
- مراجعه به پزشک در صورت بروز درد، تورم یا خونریزی شدید و مداوم
- در صورت حساسیت، استفاده از خمیردندان مخصوص دندانهای حساس
- محدود کردن مصرف خوراکیها و نوشیدنیهای بسیار سرد، داغ یا اسیدی تا کاهش حساسیت دندان
به طور کلی حفظ بهداشت روزانه دهان، نقش مهمی در کنترل پلاک و جلوگیری از تشکیل مجدد جرم دارد و مکمل پاکسازی حرفهای است.
آیا جرم گیری به مینای دندان آسیب میزند؟
جرم گیری حرفهای با روش و ابزار مناسب، برای حذف جرم و رسوبات از سطح دندان است و هدف آن تراشیدن مینای سالم نیست. احساس زبری، حساسیت یا تغییر ظاهر دندان پس از جرم گیری معمولاً به برداشته شدن رسوبات، کاهش التهاب لثه یا آشکار شدن بخشهایی از دندان مربوط است که پیشتر زیر جرم قرار داشتهاند.
در مقابل تراشیدن جرم با ابزارهای خانگی یا استفاده مکرر از مواد ساینده میتواند به سطح دندان و بافت لثه آسیب برساند. بنابراین برای برداشتن جرم سخت، پاکسازی حرفهای ایمنتر از تلاش برای جداکردن آن در خانه است.
چه کسانی بیشتر در معرض تشکیل جرم دندان هستند؟
سرعت تشکیل جرم در همه افراد یکسان نیست و عوامل مختلفی میتوانند تجمع پلاک و ایجاد جرم را بیشتر کنند، از جمله:
- خشکی دهان
- سابقه بیماری لثه
- نامرتبی یا فشردگی دندانها
- مصرف سیگار و سایر دخانیات
- برخی بیماریهای زمینهای (مانند دیابت)
- وجود ارتودنسی، روکش، بریج یا ایمپلنت
- دشواری در تمیز کردن بعضی نواحی دهان
که میتوانند سلامت لثه را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین حتی با رعایت بهداشت دهان، بعضی افراد ممکن است که سریعتر از دیگران دچار تجمع جرم شوند.
اگر جرم دندان درمان نشود چه اتفاقی میافتد؟
جرم دندان به تنهایی به معنی آسیب فوری به دندان نیست؛ اما تجمع مداوم پلاک و جرم (به ویژه در صورت وجود التهاب لثه) میتواند زمینه بیماریهای لثه را فراهم کند. ادامه این وضعیت ممکن است با خونریزی و التهاب لثه، تشکیل پاکتهای پریودنتال و تحلیل لثه همراه شده و در مراحل پیشرفتهتر به تحلیل استخوان، لق شدن دندان و افزایش خطر از دست دادن آن منجر شود. بوی بد مداوم دهان و نیاز به درمانهای تخصصیتر لثه نیز ممکن است در این شرایط ایجاد شود.
رویکرد دکتر خشایار وفا به جرم گیری دندان
دکتر خشایار وفا، دندانپزشک در تهران و فارغ التحصیل دندانپزشکی از دانشگاه Umeå سوئد در سال ۱۳۹۱ است و بیش از ۱۱ سال سابقه فعالیت حرفهای دارد. ایشان در کلینیک خود در سهروردی شمالی تهران خدمات مختلف دندانپزشکی (از جمله جرم گیری دندان) ارائه میکنند.
در بررسی جرم دندان، تشخیص دقیق نوع رسوب و وضعیت لثه اهمیت دارد؛ زیرا هر تغییر رنگ یا رسوب روی دندان لزوماً جرم نیست. هدف از معاینه، مشخص کردن علت تغییرات ایجاد شده و انتخاب روش مناسب پاکسازی بر اساس شرایط دندان و لثه است.
جمع بندی درباره آیا جرم گیری دندان در خانه امکانپذیر است؟
جرم گیری دندان در خانه جایگزین جرم گیری حرفهای نیست. مسواک زدن، تمیز کردن بین دندانها و رعایت بهداشت دهان به کنترل پلاک و پیشگیری از تشکیل جرم کمک میکنند؛ اما جرم سخت شده با این روشها از بین نمیرود.
استفاده از موادی (مانند: جوش شیرین، لیمو، سرکه، نمک یا ابزارهای فلزی) نیز روش مطمئنی برای حذف جرم نیست و ممکن است به دندان یا لثه آسیب برساند.
اگر رسوب سخت، خونریزی یا التهاب لثه، بوی بد مداوم یا لق شدن دندان دارید، معاینه دندانپزشکی میتواند علت مشکل و روش مناسب درمان را مشخص کند.
برای بررسی وضعیت دندان و لثه و انتخاب روش مناسب پاکسازی، میتوانید برای معاینه و مشاوره با دکتر خشایار وفا با رزرو آنلاین نوبت اقدام کنید. ۰۲۱۸۸۷۶۴۴۱۲
سوالات متداول درباره جرم گیری دندان در خانه
جرم سخت شده معمولاً خود به خود از روی دندان جدا نمیشود. تلاش برای کندن آن با ابزارهای خانگی نیز میتواند به دندان و لثه آسیب برساند.
مسواک برقی میتواند به حذف پلاک و کنترل تجمع آن کمک کند؛ اما جرم سخت شده را از روی دندان برنمیدارد. کاربرد اصلی آن، بهبود مراقبت روزانه و پیشگیری از تشکیل جرم است.
برای جرم سخت شده، روش خانگی مطمئن و ایمنی برای حذف سریع آن وجود ندارد. دندانپزشک پس از معاینه، روش مناسب پاکسازی را بر اساس میزان جرم و وضعیت لثه تعیین میکند.
تجمع پلاک و جرم میتواند با بوی بد دهان ارتباط داشته باشد؛ اما همیشه تنها علت آن نیست. بیماری لثه، پوسیدگی، خشکی دهان و برخی مشکلات دیگر نیز میتوانند باعث بوی بد مداوم دهان شوند.
جرم به طور مستقیم عامل پوسیدگی نیست؛ اما محل تجمع پلاک و باکتریها را فراهم میکند و میتواند با مشکلات لثه همراه باشد. برای پیشگیری از پوسیدگی، کنترل پلاک با مسواک، خمیر دندان فلورایددار و تمیز کردن بین دندانها اهمیت دارد.
جرم پشت دندانهای جلویی (به ویژه فک پایین) به دلیل تجمع آسانتر پلاک و مواد معدنی بزاق شایع است. اگر رسوب سخت شده باشد، پاکسازی حرفهای به جای تراشیدن آن در خانه گزینه ایمنتری است.
میزان ناراحتی هنگام جرم گیری به میزان جرم، وضعیت لثه و حساسیت دندانها بستگی دارد. جرم گیری ساده معمولاً با ناراحتی خفیفی همراه است؛ اما در صورت وجود التهاب لثه، جرم زیر لثه یا حساسیت ریشه، ممکن است که احساس ناراحتی بیشتر باشد.
